iArchiwum.plStrona głównaArtykuł

Ocena: 2.7 (6 głosów)

Malbork. Studium z dziejów miasta w średniowieczu

 

   Założeniem tej pracy jest przedstawienie miasta Malbork. Miejsca, którego bogata historia obdarzyła ogromną fortuną w postaci stolicy państwa krzyżackiego a także i nędzą podczas wypraw napoleońskich oraz w trakcie Drugiej Wojny Światowej. Symbolem potęgi i wspaniałego zmysłu architektonicznego oraz lokacyjnego jest twierdza malborska.

   Lecz nie jest to miejsce aby podkreślać sam splendor tego zamku, choć jego wygląd zasługuje na takie rozmyślanie. Moja praca będzie dotyczyć tylko miasta Malbork. Zamek i jego układ przestrzenny oraz podstawy bytowe nie są przedmiotem mojej pracy, gdyż dotyczą kwestii zabudowań obronnych Zakonu. Życie w zamku podporządkowane było innym regułom a sam zamek był odrębnym tworem i z tego punktu widzenia kwestia ta nie ma związku z miastem. Nie chcę tu oczywiście podważać braku powiązania miasta z zamkiem. Związki te były i wynikały ze współistnienia obu tworów. I tylko takie związki uwzględnię w pracy.

   Praca nie ma charakteru chronologicznego przedstawiania dziejów miasta, gdyż takie działanie nie miało by sensu, ponieważ czytelnik mógł by tak naprawdę nie zauważyć kardynalnych kwestii związanych z życiem miasta, jego istotą. Tak więc jej układ jest tematyczny a nie chronologiczny. Z tego powodu zrezygnowałem z konkretnej cezury czasowej, z tym, że wszelki układ czasowy będzie tylko dotyczył okresu średniowiecza.

   Jako, że praca ta ma dotykać wąskiego zakresu tematycznego, dotyczącego lokacji miasta i szeregu zagadnień z tym tematem związanym, autor celowo pomija samą przyczynę sprowadzenia Zakonu Krzyżackiego, gdyż nie ma ona bezpośredniego przełożenia na założoną na początku kwestię historyczną.

   Praca została napisana według ustalonego porządku. Na początku postaram się podjąć bardzo trudną kwestię związku z innymi grodami, gdyż tu należy upatrywać się początku miasta.

Następnie przejdę do tematu związanego z wyborem miejsca lokowania miasta. Będę próbował uchwycić zależności terenowe, gospodarcze i polityczne, które odegrały największą rolę w lokacji Malborka.

Dalej już podejmę się próby przedstawienia samej fizycznej strony lokacji, tzn. jak przebiegała oraz kiedy lokowano Malbork. Data lokacji jest niebywale ważnym czynnikiem ponieważ implikuje dalej wiele innych spraw, toteż  poświęcę jej więcej miejsca.

Samej treści przywileju nie będę przytaczał w pełni, gdyż jego postanowienia odnajdą się w poszczególnych punktach pracy. Postępowanie przeciwne, przyczyniło by się do powtarzania pewnych już  przedstawionych uchwał przywileju w podejmowanych przeze mnie zagadnieniach.

Podejmę się także przedstawienia administracji miejskiej a na końcu przedstawię zależności i założenia gospodarcze Malborka. Tutaj zaakcentuję rolę rzemiosła młyńskiego, jako jednej z najważniejszej gałęzi przemysłowej miasta.  

   Pomezania, to kraina, na której powstał Malbork. Była to najbardziej wysunięta na zachód ziemia dawnych Prus. Na północy graniczyła ze słabo zaludnionymi Żuławami, pokrytymi wówczas w większości niedostępnymi bagnami. Na południu sięgała do puszczy na północnym brzegu Osy. Od wschodu graniczyła z kanałem łączącym jezioro Drużno z kompleksem jezior ostródzkich1. Warto zwrócić uwagę że Osa była już wzmacniana w 1222 roku jako granica ziemi chełmińskiej. Dodatkowym atutem dla założenia siedziby krzyżackiej nad środkowym Nogatem był gród pomorski Zantyr położony po tej samej stronie odnogi Wisły, co Malbork2. Leżąca u rozwidlenia Wisły i Nogatu osada ta była, że tak to określę, kamieniem węgielnym położonym pod misję chrystianizacji Prus, o którą w jakimś sensie oparł się Zakon budując swoją stolicę3. Ponadto budowa katedry w okolicy dzisiejszej Białej Góry czyniła ten teren raczej dogodny i bezpieczny do rozpoczęcia na większą skalę akcji chrystianizacyjnej. Poza tym istotność szlaku komunikacyjno- handlowego jakim był Nogat, miała olbrzymie znaczenie dla gospodarki regionu. Jak widać z powyższych ustaleń Pomezania zapewniała możliwie jak najlepsze warunki do dalszej ekspansji na wschód od Nogatu. Bliskość macierzystej ziemi chełmińskiej była dla Krzyżaków  kolejnym powodem, który mógł przeważyć o lokacji osady w środkowym biegu Nogatu. Ważnym elementem sprzyjającym powstanie Malborka była ludność pruska zamieszkała na terenie Pomezanii. Otóż każdy neofita mógł tutaj cieszyć się prawami wolności zagwarantowanymi przez przywilej dzierzgoński z 1249 r.4, a co za tym idzie czyniło to ten teren niezwykle bezpiecznym. Świadczyć może tutaj postawa pomezańskich Prusaków, którzy nie uczestniczyli w powstaniu pruskim w latach 1260- 1273. Warto zauważyć, że nie długo po tej dacie następuje budowa zamku i grodu.

   Malbork powstał na prawym brzegu Nogatu. Lokalizacja miasta i zamku miała zapewnić jak największe bezpieczeństwo stolicy. Toteż umiejscowiono teren pod potężną budowlę na wąskim, długim a jednocześnie wysokim półwyspie wysoczyzny dyluwialnej. Niebanalną wartość obronną stanowiły podmokłe doliny położone na wschód i na północny wschód od zamku. Dodatkowym wzmocnieniem mógł tutaj być niewielki ciek wodny odprowadzający wody z bagna „Hoppenbruch” do Nogatu. Południowa strona nie była uposażona w dogodne warunki naturalne wspomagające obronność, toteż wzmocniona została długim pasmem murów z fosami5.

   Już wspomniałem o osadzie Zantyr, która położona była u rozwidlenia Wisły i Nogatu, na południe od późniejszej stolicy krzyżackiej. Jednakże ważkość tego miejsca nie może zostać poruszona tylko w paru słowach, gdyż miała ona bezpośrednie znaczenie w budowie nowej stolicy. Na podstawie mylnego ustalenia tego, że Malbork został przeniesiony z dawniejszego grodu Zantyr, dawna historiografia podkreślała jedność Zantyru i Malborka. Jednakże dziś nauka historyczna jest pewna, że Malbork był budowany od początku jako czoło terytorium państwa krzyżackiego. Najstarsza wzmianka, o Zantyrze pojawia się już w 1240 r., w związku ze skargą biskupa Chrystiana do Grzegorza IX na Zakon 6.Wiąże się ona z kierunkiem Krzyżackiej ekspansji. Zakon rozpoczął akcję chrystianizacyjną w dwóch kierunkach. Posuwał się z Chełmna na północ przez Zantyr do Elbląga i wybrał drugą drogę przez Kwidzyn. W 1230 r. Krzyżacy przesuwali się według Relacji Henryka z Hohenhole i późniejszego przekazu Piotra z Dusburga od ziemi chełmińskiej poprzez Kwidzyn (1233) i Dzierzgoń (1235) do Elbląga (1237) i Bałgi (1239). Zantyr zaś, w tym czasie pozostawał w ręku biskupa Chrystiana7, co świadczy, o braku Zakonu w tym miejscu. 

Zapewne wspomniana skarga z 1240 r. dotycząca agresji Krzyżaków na Zantyr miała związek z silną wyłączoną spod władzy Zakonu pozycją grodu. Zantyr musiał dość poważnie ograniczać handel pomiędzy Chełmnem a Elblągiem oraz był przeszkodą w lokacji nowej przyszłej stolicy nad środkowym biegiem Nogatu. W 1242 r. wybucha wojna Zakonu ze Świętopełkiem zakończona w 1248-1249 r. pokojem. Chociaż Zantyr zajęty został podczas działań wojennych przez Świętopełka, to w grodzie po tych układach funkcjonuje już komtur, co mówi wyraźnie, że Zantyr był już włączony do terytorium Zakonu8.

Jak można dostrzec, powstanie Malborka jest silnie związane z grodem zantyrskim. Zantyr tworzył przeszkodę w budowie silnej linii umocnień wzdłuż Wisły i Nogatu a i w finalnym efekcie Stolicy Państwa Krzyżackiego. Zantyr z pewnością z tego co nadmieniłem był bardzo ważnym punktem strategicznym. Można przypuszczać, że istniała tam zapewne przeprawa przez Wisłę, z której korzystano również po okresie świetności grodu9.

   Pomezania po wojnach i buntach pruskich należała do strefy czynnej gospodarczo. Strefa ta rozciągała się praktycznie od ziemi chełmińskiej, przez Pomezanię do Sambii10. W związku z tym obszar ten był jednym z najbardziej rozwijającym się w Państwie Krzyżackim. Świadczyć o tym może bynajmniej intensywna lokacja wiejska i miejska w Pomezanii. W komturstwie malborskim jak i komturstwie dzierzgońskim lokowano na przełomie XII i XIII w. 30 wsi11. W raz z lokacją ośrodków wiejskich i miejskich, koloniści przybywający na nowe tereny przyczyniali się do upowszechnienia prawa obowiązującego w ich ojczystym kraju. Do Pomezanii napływało pod egidą krzyżacką głównie rycerstwo  miśnieńsko- saskie12, które przyniosło ze sobą i upowszechniało prawo magdeburskie. Prawo magdeburskie zostało z kolei zastąpione prawem chełmińskim, stworzonym na bazie prawa magdeburskiego13. Było bardziej elastyczne, jeżeli chodzi o kwestie handlowe i majątkowe i tym samym dogodne dla osadników. Toteż, na tym prawie lokowano najczęściej ośrodki miejskie do, których można zaliczyć Malbork.

Miasta lokowano na prawie chełmińskim przeważnie , w tym miejscu, gdzie mieściła się osada rzemieślniczo- handlowa, targ tzw. liszka albo tam, gdzie istniało podgrodzie w już istniejącym grodzie14. Jeżeli jednak bliżej się przyjrzeć temu zjawisku, to Malbork rozwijał się inną drogą. Na terenie później zbudowanego zamku i grodu funkcjonowała wcześniej pruska osada Algensis, zapisana w 1250 r. przez Krzyżaków jako terra Alyem15. W strefie dawnej włości Alyem w 1276 zbudowano kramy rzemieślnicze, głównie sukiennicze i kupieckie. Następnie powstał około 1279 r. gród a dopiero następnie osada podgrodziowa, która otrzymała prawo chełmińskie być może przed 1286 r16. Tutaj jak można zauważyć proces ewolucji struktury miejskiej przebiegał odmiennie od przedstawionego schematu. W miejscu tym nie istniała jakaś większa struktura osadnicza mająca charakter rzemieślniczy czy kupiecki. Nie było też grodu mającego podgrodzie. Nie ma także pewności co do ciągłości osadniczej w tym miejscu17.

Powstałe miasto Malbork, nie miało problemu z zamianą prawa lokacji, lokowane było od początku istnienia na prawie chełmińskim. Była to z jednej strony dogodność osadnicza, gdyż nie nasuwały się problemy natury społecznej związane ze zmianą prawa lokacji jak Nowym Mieście Elblągu, gdzie krzyżacy z początku lokowali to miasto na prawie chełmińskim a następnie musieli zrezygnować z tych planów z powodu sprzeciwu społeczności miejskiej przyzwyczajonej i znającej doskonale prawo lubeckie18.

Jednakże budowa nowego grodu, gdzie nie istniała duża sieć osadnicza, nie zależnie od sprzyjającego rozwoju ekonomicznego Pomezanii, przysparzała również wiele problemów związanych z gospodarką mikroregionu. Trzeba wszakże pamiętać, że Krzyżacy zastali Prusy w stanie gospodarki naturalnej19, co dodatkowo utrudniało stabilizację gospodarczą.

   Podstawowym pytaniem, które sobie stawiają historycy poruszający temat początków Malborka, jest zagadnienie w jakich to okolicznościach politycznych, gospodarczych i ideowych, już nie mówiąc o kwestiach zlokalizowania, powstał Malbork. Pociąga to za sobą kolejny punkt, otóż historycy nie są zgodni co do właściwej daty nadania praw miejskich i przywileju lokacyjnego. Pomiędzy licznie stawianymi hipotezami datowania można wyodrębnić dwie najważniejsze. Starsza historiografia podkreślała, nadanie przywileju lokacyjnego na 1276 r.20. Do momentu ukazania się artykułu Jana Powierskiego, który nader analitycznie potraktował ów problem, przeprowadzając rewizję zebranych materiałów źródłowych, rok 1276 był przekonywującą datą co do nadania praw miejskich. J. Powierski przesunął te wydarzenie na okres  27 kwietnia 1286 r.21 co nie jest do końca pewne.

   Niegdyś przyjmowana data lokacji miasta Malborka na dzień 27 kwietnia 1276 r. miała swoje uzasadnienie w przywileju z 6 lipca 1304 r.. Przywilej ten zawiera insert dokumentu datującego się na 1276 r.. Nadany akt  potwierdza i rozszerza odnowione prawo lokacyjne, a został wystosowany przez mistrza krajowego Konrada von Thierberga w 1304 r. 22.

Przez ten przywilej nie należy przynajmniej rozumieć, lokacji miasta w 1304 r.. Jego treść należy konstatować jako potwierdzenie dawnego przywileju lokacyjnego i poszerzającego go. Jest w nim mowa o nadaniu 4 łanów dla „mieszczan nowego miasta” z 8 łanów miejskich oraz poddaniu spraw tej ludności sądom komturskim23. Poprzez owych „mieszczan nowego miasta” przywilej wyraża ludność „przedzamcza”, na którym mieszkali Polacy, Prusowie i Pomarzanie24.

Jak już wspomniałem insert datuje nadanie przywileju lokacyjnego na dnia 27 kwietnia 1276r..Takie datowanie jest mało prawdopodobne, gdyż nie odnaleziono żadnych tekstów źródłowych, które by mogły potwierdzić ten termin. Źródła rocznikarskie stwierdzają, że Malbork powstał dopiero w 1279 r. lub później25. Ponadto relacja Piotra z Dusburga nic nie mówi o aktywności Malborka przed 1280 r.26. Informacje zawarte w kronice do roku 1276 i także późniejsze nie wymieniają Malborka. Jest to o tyle dziwne, że w tym właśnie czasie wybuchło wielkie powstanie pruskie a po nim nastąpiło ujarzmienie ziem jaćwięskich27. Był to długi wyczerpujący proces trwający do 1283 r.. Podczas opisu powstań pruskich i najazdów Jaćwięgów, które trwały nie przerwanie do 1283 r.  kronikarz w ogóle nie wspomina o Malborku ale wymienia konwenty w Dzierzgoniu i, w Elblągu28.

Pierwsza pewna wzmianka o miejscu zwanym Marienburg, używając określenia niemieckiego, znajduje się dopiero w dokumencie mistrza krajowego  Konrada von Feuchtwangen, wystosowanego w Dzierzgoniu w 1279 r. albo rok później. Jednym ze świadków na tym dokumencie jest komtur zantyrski Henryk, co świadczy o absencji komturstwa w Marienburg. Poza tym dokument nie posiada terminu „civitas”, co jednoznacznie by mówiło o społeczności miejskiej zorganizowanej w sposób prawny. Końcówka „burg”, natomiast dowodzi, że istniał już w tym miejscu gród29.

Kolejnym dokumentem używającym nazwy Marienburg, jest akt marszałka Prus Konrada von Thierberg z 1283 r., gdzie występuje jako świadek  Henryk von Wildenau, już komtur malborski30. Historycy w większości, utożsamiają komtura Henryka von Wildenau z komturem Henrykiem z Zantyru.

Pierwszy zaś ślad istnienia organizmu miejskiego mającego sołtysa, a więc i prawa miejskie, można odnaleźć w akcie wspomnianego komtura malborskiego Henryka von Wildenau z 18 grudnia 1284 r., w którym jako świadkowie lokacji jednej z pobliskich wsi występują Gerhard pleban  „civitatis sancte Marie”, oraz  sołtys malborski Hemneko31.

Z tych trzech dokumentów wynika jasno, że przeniesienie konwentu nastąpiło między 1279 a 1284 r.32. Ponadto żadne źródła nie potwierdzają istnienia Marienburg przed 1279 r.. Dopiero dokument z 18 grudnia 1284 r. rzuca pewne światło na kwestie czasu lokacji.

Jak wspomniałem wcześniej data lokacji na 27 kwietnia 1276 r. jest mało prawdopodobna. Także proponowana data lokowania Marienburg przez J. Powierskiego na 1286 r. nie do końca rozwija zagadnienie. J. Powierski przypuszcza, że w sporządzonym insercie opuszczono jedną rzymską dziesiątkę, co nie jest wcale rzadkim przypadkiem w dokumentach średniowiecznych, by bez dalszych zmian odtworzyć datę MCCLXXXVI QUINTO KALENDAS MAII, czyli 27 kwietnia 1286r.33. Jeżeli przyjąć taką pomyłkę i przesunąć rzeczywiście datę lokacji na 1286 r. to ta data nie może być uważana z pierwszą lokację Malborka, gdyż po pierwsze, z przedstawionego dokumentu z 1284 r. wynika, że istniały urzędy miejskie będące jednocześnie oznaką rozwiniętego ustroju miejskiego. Po drugie, nadania zawarte w insercie sugerują już rozwinięty organizm miejski co znowu wynika z pierwszego. Można sądzić tylko, że prawa lokacyjne zostały rozszerzone w 1286 r. a w 1304 odnowione34.

Tak traktując kwestię daty lokacji miasta można dojść do odpowiednich wniosków. Nie ma wzmianek o mieście Mlbork w ujęciu lokacyjnym do1279 r. W 1279 r. występuje nazwa Marienburg ale komtur wciąż ma siedzibę w Zantyrze. Dalej. Czas budowy konwentu można przenieść na 1278 r.. Zaś przeniesienie komturstwa z Zantyru trzeba lokować pomiędzy 1279 a 1283 r. Wreszcie nadanie praw miejskich mogło nastąpić po 1279 r. ale już nie po 1284 r..

Przeniesienie komturstwa i budowa miasta odbywała się w bardzo dramatycznych okolicznościach. Wysoce prawdopodobną przyczyną translokacji komturstwa jest to, gdyż Zantyr uległ zniszczeniu przez podnoszące się wody Nogatu i Wisły35. Nie można wykluczyć, że ludność zantyrska przeniosła się wraz z komturstwem pod budowany zamek36,a co za tym idzie była by w takim razie protoplastą społeczności zakładanego miasta. Dodać natomiast warto, że znaczna większość ludności Malborka pochodziła z terenów położonych wokół niego. Konkluzją jest to, że najprawdopodobniej miasto i zamek powstawały równocześnie37.

   Malbork otrzymał prawo chełmińskie a miasto stanęło na wysokim prawym brzegu Nogatu i otrzymało 8 włók ziemi38. Teren obejmował wydłużony prostokąt zwrócony dłuższym bokiem do rzeki39. Powyżej brzegu wytyczono podłużny rynek w postaci szerokiej ulicy równoległej do Nogatu40. Zlokalizowany tuż przy południowych murach Zamku Wysokiego, był długi na 300 m i szeroki na 34 m „Markt platz” lub też „Ring” pełnił  rolę rynku. Wytyczono także ulice poprzeczne o przeznaczeniu towarowo-dojazdowym41. Malbork zbudowano według stałych założeń planowych miast portowych. Powstał rynek na wzór miast portowych  ale nie wzniesiono bram ani też nie położono uliczek wiodących do przystani42. Wytyczono we wschodnio- północnym rogu miasta miejsce na kościół parafialny, a we wschodniej części rynku zarezerwowano miejsce na ratusz. Rozszerzenie miasta już nastąpiło pod koniec XIV w. w kierunku wschodnim. Nowe parcele powstały na planie czworoboku o rozmiarach 240x30043.

Część południową miasta po rozszerzeniu nazwano „die Neustadt” a część północną „der Kratzhammer”, czyli „ulica tkaczy”. Równolegle do rynku położono od strony Nogatu ulicę rzeźników „Fleischergasse”, zaś przedłużenie w tej ulicy w stronę północną zwane było „Schlosgasse”. Z poprzecznych ulic znana jest „Entgasse” na wschód od Bramy Przewozowej i „Kromer gasse” na południe od ratusza44

Przywilej z 1304 r. mówi o „nowym mieście”, które z nadania otrzymało 4 włóki z 8 miejskich.. Zapewne chodzi tutaj o „przedzamcze” po wschodniej stronie zamku, w którym władzę sprawował komtur. Nie posiadało ono ustroju miejskiego. Mieszkańcy „przedzamcza”  mogli korzystać z łąk i lasu miejskiego na równi z mieszczanami ale ponadto otrzymali przydziały na łąkach wyłącznie dla siebie.

Na przedmieściu południowym i wschodnim znajdowały się głównie słodownie, spichlerze, ogrody i domostwa45. Malbork później otrzymał dodatkowe 40 włók na terenie Żuław na lewym brzegu Nogatu46.

W mieście w XIII-XIV w. liczba domów zapewne się zmieniała ale oscylowała mniej więcej na granicy 174 domostw w tym 85 znajdowała się na rynku a reszta w bocznych ulicach. Na przedmieściach znajdowało się 89 bud mieszkalnych i rzemieślniczych47.

Wilkierze dzieliły rodzaje domostw na dwory, półdwory, ćwierćdwory. Z ich posiadaniem o czym będzie mowa dalej związane było prawo ważenia piwa i cięcia tkanin. Drugą kategorią domostw były budy. Mieszkańcy ich nie mieli przywilejów jakie posiadała reszta obywateli mająca własne nieruchomości48, gdyż nie dysponowała zapleczem gospodarczym49. Posiadała natomiast prawo handlu50. Takie parcele rozstawione były w pobliżu ratusza, Bramy Przewozowej i niedaleko cmentarza parafialnego. Mieszczanie za swe parcele płacili stały czynsz51.

Fortyfikacje miejskie wzniesiono w pierwsze połowie XIV w. na wschodzie i południu miasta. W południową część fortyfikacji wbudowano Bramę Przewozową niedaleko przewozu przez Nogat, później zwaną Mariacką od powstałej tam kaplicy i obrazu NMP umieszczonego w bramie. Na wschodzie powstała w 1380 r. Brama św. Ducha. Na północnym krańcu miasta postawiono Bramę Szewską. Kardynalnym punktem kompleksu fortyfikacji była fosa. Otaczała ona Malbork z północy, wschodu i południa. Dodatkowo miasto od wschodu i południa osłaniał po 1410 r. tzw. wał Plauena i specjalny bulwarek52.

Za czasów Dytryka von Altenberg zbudowano most palowy na rzece i znaczenie przewozu przy Bramie Przewozowej się zmniejszyło53.

Topografia sakralna miasta zaczęła powstawać z pewnością równocześnie z gminą. Uposażenie parafii malborskiej wynosiło podobnie jak w całym Państwie Zakonnym 8 łanów i znajdowało się na terenie położonej na południe od miasta wsi Wielbark. Kościół parafialny, warto dodać najstarszy budynek ceglany w mieście54, wzniesiono w sąsiedztwie zamku w północno- zachodnim rogu miasta. Drugi kościół związany był ze szpitalem św. Ducha,  na wschodnim przedmieściu, przy którym już w 1382 r. jest wikariusz. Szpital zarządzany był przez szpitalnika krzyżackiego. Kościół św. Jerzego zbudowany został na terenie  późniejszego południowego przedmieścia przy leprozorium. Wzmiankowany po raz pierwszy był w 1403 r.. Najpóźniej powstała kaplica NMP na zewnętrznej Bramie przewozowej. Pomiędzy  wewnętrzną a zewnętrzną bramą przewozową powstał przytułek prowadzony przez bractwo ubogich. Ponadto istniały kaplice zamkowe św. Barbary, św. Wawrzyńca, św. Michała oraz najważniejsza NMP55.

  Przywilej lokacyjny został wystosowany do mieszczan i dotykał spraw organizacyjnych  lokacji. Jego treść odnosiła się do kwestii sposobu administracji, handlu i gospodarki miejskiej. Organami, które w nim występują są sołtys, nazywany również sędzią miejskim i gmina.

Zakres jurysdykcji sołtysa był w przywileju dokładnie wyznaczony. Na terenie miasta podlegały mu sprawy między mieszczanami oraz sprawy między nimi a ludźmi osadzonymi przez Zakon na wolności miejskiej i przemieszczającymi się osobami narodowości niemieckiej spoza terenu komturstwa. Wyłączono spod tej jurysdykcji sądy nad ludnością osadzoną przez Zakon na części patrymonium podporządkowanemu tylko zakonowi i Niemcami z terenu komturstwa. Ponadto w przywileju z 1304 r. wymieniono jedno wspólne uprawnienie administracyjne sołtysa i mieszczan, którzy od ludności osadzonej przez Zakon nie mogli domagać się żadnych świadczeń ani służb56.

Z treści przywileju w inwersie z 1304 r. nie występuje pojęcie wolnizny ale i jednocześnie nie określono wysokości świadczeń z działek i dóbr ziemskich, co wskazywałoby, że okres wolnizny jeszcze wtedy trwał57.

W przywileju z 1286 r. Malbork otrzymał prawo mili miejskiej, to znaczy zakaz budowania karczem przez nie- mieszczan w promieniu 8 km, co świadczy, że produkcja tego trunku miała ogromne znaczenie dla miasta58.

   Sołtys miasta Malborka w dobie lokacji był urzędnikiem wybieranym przez gminę. Z nadaniu wynika, że dochody z urządzeń gospodarczych z takich jak ławy chlebowe, mięsne oraz łaźnie nie należały do niego ale do gminy59. Taki stan rzeczy trwał do 1304 r. kiedy podzielono dochody po połowie między Zakon a miasto, dołączając w tym wpływy z przewozu zarezerwowanego pierwotnie dla Zakonu. Zakon przy tym obiecał pokrycie kosztów budowy fortyfikacji miejskich. Spowodowane to było złą sytuacją finansową miasta60. W przywileju z 1380 r. Winrych von Kniprode zgodził się na płacenie 70 grz. za jego udział w dochodach z urządzeń miejskich oraz kwoty 10 grz. czynszu rekognicyjnego z działek miejskich. Natomiast Zakon już nie pokrywał części napraw i budowy fortyfikacji61.  

Miasta pruskie jak i Malbork przechodziły ewolucję z ustroju sołeckiego na radziecki. W Malborku po raz pierwszy w dokumentach pojawia się rada i burmistrz w 1346 r.62. Wybór rajców w pierwszych dziesięcioleciach istnienia miasta należał do zgromadzenia obywateli. W starszych wersjach wilkierzy przed 1380 r. znajduje się postanowienie, że zgromadzenia obywateli mają się odbywać w Dworze Artusa wzmiankowanego już w 1365 r.63, a zlokalizowanego przy „Gildgasse”64. Podobnie jak winnych miastach pruskich i w Malborku istniała instytucja rady urzędującej i rady ogólnej65. Rada urzędująca w Malborku jest wzmiankowana w 1387 r., chociaż najpewniej w dokumentach z 1346 r. burmistrz i rajcy należą do tej rady. W 1346 r. rada liczyła 6 członków, w tym burmistrza, a w 1387 r. już 8 członków: burmistrza i jego zastępcę, kamlarza i jego zastępcę i 4 rajców. Liczba ta się zmieniała, bo 1410 r. było 6 członków rady a w 1416 już występowało 8 rajców66. Rada sprawowała władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Najstarsze zachowane postanowienia rady, zawarte w wilkierzach pochodzą z 1365 r.. Uchwały podjęte przez radę musiały uzyskać akceptację Zakonu. Najwięcej regulacji administracyjnych dotyczyło produkcji słodu i piwa, handlu, budownictwa, spraw przeciwpożarowych i porządkowych. Wiele miejsca w wilkierzach poświęcono ekonomicznym uprawnieniom mieszczan. Do kompetencji rady malborskiej również należało uchwalanie statutów cechowych ale Zakon w pełni kontrolował wydawanie tych statutów. Gospodarowanie przez rajców majątkiem miejskim było jednocześnie reglamentowane przez Zakon. Rada starała się monopolizować władzę w mieście, zakazując wszelkich zebrań cechowych i uchwalania praw bez wiedzy komturstwa i rajców. Ważnym elementem wpływającym na życie miejskie, było prawo rady do nadawania obywatelstwa i w 1398 r. w tym celu założono księgę obywatelską67. Jednak w wilkierzach nigdzie nie określono wprost jakie warunki trzeba spełnić aby otrzymać obywatelstwo. W najstarszych formułach wilkerzy wyłączono z kręgu obywateli Prusów i nie- Niemców. Nie wpisywano do księgi obywatelskiej osób ze związków pozamałżeńskich68.  Rada starała się wpływać na kościół, ponieważ patronat nad świątynią był bardzo korzystnym przedsięwzięciem. Toteż na tym polu Zakon starał się mieć wszelki wpływ na działalność kościelną. Rada jednak aby nie być pozbawiona całkowicie kierownictwa nad swoją parafią, posiadała prawo do współrządzenia majątkiem parafii poprzez rajców- witryków. Proboszcz jednak zachował niezależność finansową od władz miasta69.

Szerokie kompetencje rady spowodowały potrzebę rozdzielenia funkcji sądowniczej przez co mogły powstać ławy. W początkach miasta Malborka sołtys pełnił funkcję sądowniczą i był wybierany przez obywateli. W toku ewolucji systemu administracji funkcję selekcji sołtysa przejęła rada. Sąd ławniczy w Malborku wzmiankowany był dość późno, bo dopiero

w 1425 r. Oprócz sołtysa wchodziło doń 12 ławników, w tym starszy ławnik i jego zastępca70. Sądy ławnicze nie były jednak zwolnione z ograniczeń stosowanych przez Zakon. Bezpośrednio sądownictwu komturskiemu podlegali Polacy, Pomorzanie i Prusowie71.

Niebagatelny wpływ na nominację urzędników miał Zakon. Wskazywał on kandydatów „zasłużonych dla zakonu” a także lansował na urzędników miejskich spoza kręgu miasta, tzn. ludzi służących dotychczas na zamku72.

Z rozwojem miasta jest ściśle związane powstawanie elit miejskich, które tworzyły własne bractwa. W 1450 r. wzmiankowano bractwo junkrów, do którego należały obywatele stanu szlacheckiego, szczególnie młodzi członkowie patrycjatu nie mający jeszcze pasa rycerskiego, zwane także bractwem „sług wielkiego mistrza”. Bractwo kurkowe poświadczone zostało natomiast w 1422 r.. Wraz z bractwami świadczącymi o emancypacji stanowej powstało bractwo religijne Bożego Ciała zatwierdzone w 1416 r., którego członkiem mógł być każdy obywatel miasta. Bractwo św. Anny, gromadziło już raczej osoby z warstw górnych. Bractwo św. Barbary wzmiankowane w 1433 r. skupiało się przy relikwiach świętej złożonych w malborskiej farze. Obraz bractw musi zostać uzupełniony o bractwo beginek73.

   Malbork w średniowieczu pełnił raczej funkcje poza produkcyjne na skalę ponadregionalną, będąc zarazem siedzibą wielkich mistrzów i stolicą Państwa Krzyżackiego74. Nie można miastu jednak temu odmówić charakteru produkcyjności na potrzeby własne, zamku i przede wszystkim na użytek gości odwiedzających Malbork. Można nawet powiedzieć, że miasto było nastawione na bawiących się gości75. Toteż w mieście stały liczne oberże i zajazdy. Szczególną okazją do zarobkowania tego typu domostw były odbywające się zjazdy miast i stanów pruskich oraz miast hanzeatyckich75. Dla ich zaopatrzenia pracowały liczebnie winiarnie i browary. Istniała również łaźnia miejska76.

Tylko przez jakiś czas ze względu na jarmark i handel drzewem, Malbork odgrywał pewną rolę w handlu dalekosiężnym77 ponieważ leżał w strefie wpływu ekonomiczno- politycznego Gdańska78. Na wysokim poziomie obrót drzewem i produkcja z tego materiału zapewniała uprzywilejowaną pozycję Malborka79. W tym celu na przedmieściu południowym funkcjonował port drzewny80. Malbork starał się chronić swoją pozycję ekonomicznym po przez ograniczenia handlowe, gdyż na terenie miasta prawo zajmowania się handlem mieli tylko obywatele miasta81. Na podstawie regulacji w wilkierzu można również przyjąć, że dużą rolę w obrocie handlowym Malborka odgrywało zboże. Malborscy rajcy z ramienia zakonu i prywatnie uczestniczyli w tego typu transakcjach.82. Niebywała liczba zleceń specjalnych, i tutaj mam na myśli od zakonu, powodowała przenoszenie się rzemieślników np. do Malborka83, co stwarzało sytuację, że miasto stawało się pruskim centrum wyspecjalizowanego rzemiosła artystycznego i zdobniczego.

Nie można zapominać o mennicy malborskiej, gdyż właśnie w Gdańsku, Elblągu i, w Malborku przejściowo zakon bił monety84 a jej obecność świadczyła o randze miasta. Z zachowanych rachunków menniczych wynika, że nowa mennica w Państwie Krzyżackim powstała w 1404 r.. Było to zapewne związane z zapotrzebowaniem rynku na większą ilość grubszej monety przy coraz bardziej rozwijającym się handlu. Bezpośrednią decyzją o założeniu mennicy były znaczne ilości srebra złożone w skarbcu krzyżackim. Mennica wybijała ogromną liczbę monet. W 1406 r. mennica wybiła 1 359 000 sztuk szelągów i 2 232 400 sztuk fenigów85. Działalność mennicy jest związana z Konradem III a jego śmierć nie spowodowała zastoju pracy mennicy. Nowy mistrz Ulryk kontynuował politykę monetarną swojego poprzednika. Mennica działała do  1409 r. czyli do czasu wojennej kampanii wyżej wspomnianego mistrza. Wszystkie znane monety noszą podobne wzory i napisy: Na awersie jest widoczna tarcza wielkiego mistrza oraz- np. w przypadku Konrada III napis +MAGSTxxCORADVSxxTERC. Na rewersie zaś widnieje tarcza z wielkim krzyżem, nad nią litera „M” i napis +MONETAxxDNORVMxxPRVS86. Mennicą malborską zarządzał zamkowy menniczy. 

Przechodząc do bardziej ścisłego opisu rzemiosła miejskiego warto powtórzyć to co wcześniej było powiedziane, że produkcja piwa i jego sprzedaż była jedną z najważniejszych podstaw egzystencji miasta. Do periodycznego warzenia piwa miał prawo każdy obywatel miasta będący właścicielem działki. Zakon oczywiście reglamentował sprzedaż tego trunku, ponieważ w wilkierzach można znaleźć przepisy zakazujące sprzedaży piwa- zapewne bez pośrednictwa Zakonu87.

Podstawowym przywilejem mieszkańców posiadających nieruchomości było prawo cięcia sukna88.  Znane było nawet „sukno malborskie” a w mieście istniała ulica, na której mieściły się zakłady tkackie89.

   Niezwykle ważnym  elementem rzemiosła związanym z gospodarką średniowieczną Malborka były młyny budowane na terenie i obok miasta. W sposób tendencyjny Zakon zatrzymał dla siebie monopol budowy młynów90. Znaczna grupa tych młynów rozmieszczona była na terenie kanału Młynówki. Centralnym punktem tego systemu było jezioro Dąbrówka, położone w odległości około 12 km na południowy wschód od Malborka. Z Dąbrówki Młynówka biegła w stronę Malborka, wpływając w pobliżu zamku do Nogatu. Jezioro Dąbrówka było zasilane przez dwa źródła. Od południa kanałem doprowadzana była woda z jeziora Balewskiego, od południowego wschodu z jezior sztumskich91.

Przeniesienie stolicy krzyżackiej z Wenecji do Malborka, wymusiło konieczność wybudowania nowych zakładów produkcyjnych na potrzeby odbiorców, głównie z zamku.

Ze względu na coraz większe zapotrzebowanie na przetwory zbożowe i wodę pitną nastąpiła rozbudowa dotychczasowej infrastruktury. Wzmiankowany w 1403 r., w pobliżu jeziora Dąbrówki znajdował się młyn Landmel (Landmühle). Młyn Piekarski (Obermühle, Bäckermühle)  znajdował się powyżej młyna Landmel. Pierwsza informacja o nim pochodzi z 1401 r.. Niedaleko młyna znajdowały się pomieszczenia gospodarcze. Dla tego młyna stawem młyńskim było Jezioro Piekarskie. Przy obu tych młynach funkcjonował jaz młyński regulujący prędkość przepływu wody92. Jaz działał na zasadzie tamy ustawionej w poprzek. Całą konstrukcję umieszczano w wykopie ziemnym oraz uszczelniano nawozem. Następnie przed 1400 r. zbudowano folusz. Dalej w dół Młynówki, znajdował się Młyn Średni (Mittelmühle), zasilany specjalnymi sztucznymi stawami zaopatrzonymi w śluzy. Młyn Szewski (Lohmühle) zbudowano w latach 1399-1400, a następnie za nim znajdował się Młyn Słodowy (Niedermühle i Schlossmüle), wzmiankowany dopiero w 1412 r.. Podobnie jak pozostałe młyny i ten miał swój staw młyński93. 

Poza młynami wodnymi na młynówce budowano również innego typu młyny. Na przedzamczu pracował młyn konny. Na części pomiędzy murami miejskimi a fosą także stawiano młyny. Do należytej pracy młynów stosowano specjalną technologię. Młynówka np. wyposażona była w specjalne izbice, które pełniły bardzo ważną funkcję wiosną łamiąc kry lodowe94.  

Wszystkie młyny nad Młynówką były do dyspozycji krzyżackiego tzw. „mistrza młyńskiego” i podlegały obowiązkom prawa chełmińskiego. Ważnym elementem organizacji rzemiosła młynarskiego była funkcja werkmistrza, która łączyła umiejętności budowania młynów i wznoszenia budowli hydrotechnicznych. Werkmistrz kierował ponadto pracą młynów malborskich i podlegał bezpośrednio mistrzowi młyńskiemu95.

Na terenie komturstwa w ciągu XIV-XV w., wybudowano łącznie około 40 zakładów przemiałowych różnego typu. Z powodu terenu o wysokim poziomie wód gruntowych uniemożliwiającego dogodny ruch przepływu wody, dominował jednak typ młyna wiatrowego96.

   Zbliżając się do końca pracy spróbuję wysunąć najważniejsze kwestie w niej poruszone aby skrystalizować istotę tego naprawdę wysublimowanego tworu miejskiego jakim jest Malbork.   

Powstanie Malborka było uzależnione od wielu czynników. Nie podlega wątpliwości, że jednoczesna budowa zamku i miasta miała na celu przeniesienie komturstwa z Zantyru ale czy także ludności zamieszkałej w tym grodzie ?. Pewna jest natomiast budowa zamku od początku jako czoła Państwa Zakonnego. Dowodem na tak postawione stwierdzenie jest to, że

miasta nie budowano z podgrodzia a wznoszono je na terenie pozbawionym zgrupowanego osadnictwa.

   Czynnikiem terenowym umiejscowienia miasta i zamku jest jego dogodne położenie nad Nogatem, który okala miasto od zachodu i północy. Czynnikiem gospodarczym staje się żyzna ziemia Żuław, okoliczne lasy i dobre nawodnienie terenu umożliwiające działalność wielu młynów oraz innych faktorii a także bliskość Gdańska. Czynnikiem zaś politycznym  pozostaje zapewne zniszczenie Zantyru i potrzeba nowej lokacji zamku, który by uzupełnił tą lukę w pasie obrony na linii Chełmno- Toruń-Elbląg przed napadami Prusów.   

   W okresie początków miasta, główną ludnością zamieszkującą Malbork, była ludność werbująca się z okolicznych wsi. Następnie potem obywatelami miasta byli emigranci przybyli głównie z Niemiec i Śląska.

   Data lokacji nie jest pewna. Odpada data w inwersie z 1304 r. czyli 1276 r.. Nie do przyjęcia jest założenie przesuwające ten okres na 1286 r., gdyż organy administracyjne już istniały w 1284 r.. Taką datę lub wcześniejszą ale nie przed 1279 r. należy  przyjąć jako czas lokacji Malborka.

   Układ urbanizacyjny miasta podkreślał, że miasto nie miało być wielkim ośrodkiem handlowym. Malbork zbudowany na skarpie na planie miasta portowego nie miał bezpośredniego dostępu do przystani co zapewne utrudniało przewóz towarów do miasta. Można założyć, że Malbork był punktem transferowym.

Miasto posiadało swoje przedmieścia- południowe i wschodnie oraz należące do Zakonu „przedzamcze”.

   Władza w mieście nie odbiegała od norm od pozostałych miast Prus. Miała swoją radę a ława spełniała funkcje sądowniczą. Władza mocno reglamentowana przez Zakon umiała jednak z nim się zjednoczyć i do końca pozostać pokrzyżacką. 

   Gospodarka miejska była obliczona na własny zbyt w okręgu miejskim, co nie wyklucza działań prywatnych ludzi skupiających władzę. Miasto utrzymywało się przede wszystkim z gości bawiących w mieście, o czym świadczy duża produkcja piwa i sukna.

   Zależność od Zakonu zawsze była widoczna, przy zamku jednak miasto mogło się rozwijać i być bezpieczne. Tylko konsolidacja miasta z Zakonem mogła pozwolić na odnoszenie korzyści wypływających z zależności tych dwóch organizmów. Zakonowi zależało aby miasto się rozwijało ale w takim wymiarze na jakie Zakon zezwalał, to spowodowało, że Malbork był niewielkim miastem jedynie ośrodkiem aprowizacyjnym dla twierdzy. Zakon nie mógł pozwolić na to aby miasto zdobyło przewagę nad zamkiem, a czyniło to przez reglamentację w budowie nowych osiedli, instytucji lub też zakładów produkcji w obrębie miasta jak i po za nim.

 

---

Bibliografia:

1. Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986.

2. Chodyński A. R., Kontrowersje wokół lokacji Malborka, Jantarowe Szlaki, 1986, nr 3.

3. Czacharowski A., Czaja R., Atlas historyczny miast polskich. Prusy Królewskie i Warmia. Malbork. Gdańsk 1999.

4. Dutkowski J., Zarys dziejów mennicy malborskiej, Biuletyn Numizmatyczny, 1987, nr 7-9.

5. Długokęcki W., Młynarstwo w komturstwie malborskim w XIII-XV w., Rocznik Elbląski, t.13, 1991

6. Długokęcki W., Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, Malbork 2004.

7. Górski K., Dzieje Malborka, Gdynia 1961.

8. Jedliński W., Malbork. Dzieje miasta, Malbork 2000.

9. Luciński J., Przywilej chełmiński z 1233 r., jego treść oraz dzieje jego postanowień, w: Studia culmensia historico- juridica czyli księga pamiątkowa 750-lecia prawa chełmińskiego, pod red.  Z. Zdrójkowskiego, Toruń 1988.

10. Pollakówna M., Zantyr, Komunikaty Warmińsko- Mazurskie, 1997, nr 3.

11. Powierski  J., Chronologia początków Malborka, Zapiski Historyczne, t.. 44 1979, z. 2.

12. Tandecki J., Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus Krzyżackich i Królewskich w średniowieczu i na progu nowożytności, Toruń 2000.

13. Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.

 

---

Aneks:

Malbork po roku 1380. Plan ogólny miasta. Z lewej strony znajduje się Nogat, u góry zamek.Widać doskonale, że Malbork zbudowano na planie miasta portowego. Przez środek miasta przebiega rynek „Markt”. Od rynku odchodzą poszczególne uliczki. Po lewej stronie, część wybudowana po 1380 r. nazywa się „Neustad”.

 

 

Widok miasta od strony wschodniej w XIV i XV w. Most palowy na Nogacie, przedmieścia: południowe i wschodnie oraz ogrody.

 

---

1 W. Jedliński, Malbork. Dzieje miasta, Malbork 2000, s. 11.

2 Tamże, s. 13.

3 M. Pollakówna, Zantyr, Komunikaty Warmińsko- Mazurskie, 1997, nr.3, s. 414.

4 M. Biskup, G. Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986, s. 210.

5 W. Jedliński, op. cit., s.23.

6 M. Pollakówna, op. cit., s.416-418.

7 Tamże, s.421.

8 Tamże, s.421-425.

9 Tamże, s.417-418.

10 M. Biskup, G. Labuda, op. cit., s. 191.

11 Tamże, s. 192.

12 Tamże, s. 195.

13 S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002, s. 222.

14 M. Biskup, G. Labuda, op. cit, s. 197.

15 W. Jedliński, op. cit. s. 20.

16 M. Biskup, G. Labuda, op. cit., s.198-199.

17 A. R. Chodyński, Kontrowersje wokół lokacji Malborka, Jantarowe Szlaki, 1986, nr 3, s. 9.

18 J. Tandecki, Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus Krzyżackich i Królewskich w średniowieczu i na progu nowożytności, Toruń 2000, s. 63.

19 M. Biskup, G. Labuda, op. cit., s. 205.

20 W. Jedliński, op. cit., s. 24.

21 Tamże, s. 25.

22 A. R. Chodyński, op. cit., s. 9.

23 Tamże, s. 10.

24 K. Górski, Dzieje Malborka, Gdynia 1961, s. 47.

25 J. Powierski, Chronologia początków Malborka, Zapiski Historyczne, t. 44, 1979, z. 2, s. 7.

26 A. R. Chodyński, op. cit., s. 10.

27 M. Biskup, G. Labuda, op. cit. s. 178-188.

28 A. R. Chodyński, op. cit., s. 10.

29 J. Powierski, op. cit., s. 17.

30 Tamże, s. 17.

31 Tamże, s. 17-18.

32 A. R. Chodyński, op. cit., s. 11.

33 W. Jedliński, op. cit., s. 25.

34 A. R. Chodyński, op. cit., s. 11

35 J. Powierski, op. cit., s. 29.

36 Tamże, s. 30.

37 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, Malbork 2004, s. 24.

38 K. Górski, op. cit., s. 46.

39 W. Jedliński, op. cit., s. 26.

40 K. Górski, op. cit., s. 46

41 W. Jedliński, op. cit., s. 24.

42 K. Górski, op. cit., s. 46-47

43 A. Czacharowski, Roman Czaja, Atlas historyczny miast polskich. Prusy Królewskie i Warmia. Malbork, Gdańsk 1999., s. 6.

44 Tamże, s. 6.

45 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 65.

46 K. Górski, op. cit., s. 46-47

47 Tamże, s. 67.

48 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 44-46.

49 A. Czacharowski, Roman Czaja, op. cit., s. 6.

50 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 59.

51 A. Czacharowski, Roman Czaja, op. cit., s .6.

52 Tamże, s. 6.

53 Tamże, s. 7.

54 Tamże, s. 6.

55 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 77-80.

56 J. Powierski, op. cit., s. 31-32.

57 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 31.

58 Tamże, s. 45.

59 Tamże, s. 32.

60 Tamże, s. 33.

61 Tamże, s. 34.

62 Tamże, s. 62.

63 Tamże, s. 47.

64 A. Czacharowski, Roman Czaja, op. cit., s. 6.

65 J. Tandecki, op. cit., s. 42.

66 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 36-37.

67 Tamże, s. 39-42.

68 Tamże, s. 44.

69 Tamże, s. 88.

70 Tamże, s. 42-43.

71 K. Górski, op. cit., s. 47.

72 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 53-54.

73 Tamże, s.72-96.

74 J. Tandecki, op. cit., s. 13.

75 K. Górski, op. cit., s. 67.

75 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 62.

76 K. Górski, op. cit., s. 71.

77 J. Tandecki, op. cit., s. 13.

78 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 141.

79 K. Górski, op. cit., s. 71.

80 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 61.

81 Tamże, s. 45.

82 Tamże, s. 61.

83 J. Tandecki, op. cit., s. 20.

84 J. Luciński, Przywilej chełmiński z 1233 r., jego treść oraz dzieje jego postanowień, w: Studia culmensia historico- juridica czyli księga pamiątkowa 750-lecia prawa chełmińskiego, pod red.  Z. Zdrójkowskiego,

Toruń 1988, s. 110.

85 J. Dutkowski, Zarys dziejów mennicy malborskiej, Biuletyn Numizmatyczny, 1987, nr 7-9, s. 3.

86 Tamże, s. 5-6.

87 W. Długokęcki, Elita władzy miasta Malborka w średniowieczu, s. 44-45.

88 Tamże, s. 44-45.

89 A. Czacharowski, Roman Czaja, op. cit., s. 6.

90 K. Górski, op. cit., s. 48.

91 W. Długokęcki, Młynarstwo w komturstwie malborskim w XIII-XV w., Rocznik Elbląski, t.13, 1991,

s. 21-38.

92 Tamże, s. 43.

93 Tamże, s. 39-41.

94 Tamże, s. 47.

95 Tamże, s. 62.

96 Tamże, s. 25.

TAGI: Malbork, zamek, miasto, średniowiecze
DATA MODYFIKACJI: 2009-11-17 22:23:51
DODAŁ: Murawski
AUTOR: Murawski